Türk düşünce hayatında İslam dini önemli bir rol oynadı. Türkler, teorilerini inanç esasları üzerinden yorumlayarak ideolojik bir anlayışa kavuştu. Tasavvuf büyüklerinin ilgili süreçte önemli bir rolü oldu. Türkiye’de modern muhafazakar anlayışıyla ilgili araştırmalar yapılırken, Ahmed – Er Rıfai, başvurulan bir isim oldu.
Ahmed – Er Rıfai Kimdir?
12. yüzyılda yaşamış önemli bir din bilgini ve tasavvuf erbabı olan Rıfai, 1118 senesinde Irak’ta Basra ve Bağdat arasında yer alan Ümmü Abide köyünde doğdu. Ümmü Abide köyü, bölgedeki önemli tasavvuf merkezlerinden biriydi. İran’dan gelen sufiler ve Mısır merkezli yayılan sufi anlayışlar, Ümmü Abide çevresinde yaygındı.
Küçük yaşlarda Kur’an-ı Kerim üzerine eğitim aldı. Yedi yaşında babasının vefat etmesi üzerine mürşidi ve şeriat – tarikat ilmini öğreneceğini dayısı Şeyh Mansur Batahi’nin yanına yerleşti. Rıfai’nin dayısından aldığı dini eğitim ve icazet, Rıfai’ye olarak kurumsallaşacak İslam sufi tarikatının oluşmasına yol açtı. Babası Seyit Ali’nin dergahında irşat faaliyetlerine başlayan Rıfai’nin ünü kısa sürede bölgeye yayıldı.
Ahmed – Er Rıfai, klasik bir tarikat öğretisi izlemedi. Dönemin ünlü tasavvuf öğretilerinden farklı olarak “La ilahe illallah” zikri ile eğitimlerine başladı. Besmele tefsirlerini ise daha sonra öğretti. Güzel ahlak öğretinin merkezine oturdu. Rıfai’nin öğrencileri belirli hassasiyeti daha fazla ön plana çıkardı. Mal ve mülk edinmeye mesafeli yaklaştı. Ayrıca kendilerini diğer gruplardan ayırmak için siyah sarık taktılar. Tarikatın piri Rıfai, mürşitlerine anlattığı felsefesini ise şu cümlelerle özetledi.
1182 yılında yaşamını yitiren Rıfai’nin öğretisi nesiller boyunca yayıldı. Rıfailik silselesine sahip çıkanlar, çeşitli dönemlerde farklı bölgelerde öğretilerini devam ettirdi. En önemli Rıfai, öğreti merkezlerinden biri Osmanlı İmparatorluğu bünyesinde İttihat ve Terakki döneminde İstanbul’da kuruldu.
Modern Muhafazakar Anlayışa Etkileri
Modern Muhafazakar düşünce, klasik muhafazakar düşüncenin aksine 20.yüzyılda kurumsallaştı. Osmanlı İmparatorluğunun son döneminde ise Türk düşünce hayatında belirgin bir hale büründü. Dönemin önemli aydınları Yahya Kemal Beyatlı, Ahmet Hamdi Tanpınar, Halide Edip Adıvar gibi isimler modern muhafazakar bir çizgiyi takip ettiler.
Kurumsal olarak ise Rıfai tarikatı öğretisini benimseyenler modern muhafazakar çizgiyi içselleştirdi. 1867 yılında Selanik’te dünyaya gelerek, Mısır’da Rıfai, dervişi olan Kenan Büyükaksoy en önemli atılımı gerçekleştirdi. Öğrencileri Kenan Rıfai’nin modernizmle uyumlu öğretilerini benimsedi. Kenan Rıfai, 1925 yılında tekke ve zaviyelerin kapatılması kanununa karşı çıkmadı. Aksine Atatürk ile oldukça iyi ilişkiler kurdu. Kemalist devrimin yeniliklerini kabul eden bir çizgi izledi. Tarikat şeyhi olarak şapka taktı.
Kenan Rıfai’nin öğrencileri modern muhafazakar düşüncede önemli bir rol oynadı. En tanınan öğrencileri mimar Ekrem Hakkı Ayverdi, edebiyatçı Samiha Ayverdi ve Safiye Erol’du. Ekrem Hakkı Ayverdi’nin kültür ve mimari çalışmaları, Rıfailiğin topluma bakışını yansıtırken, milli ve manevi değerlere vurgu yapan kadın yazarları çağdaş bir toplum modeli öne sürdüler.
Kubbealtıcılar, olarak anılacak bu isimler şehirli bir çizgi izledi. İstanbul’un imparatorluk birikimini siyaset ve yazında belirgin kıldılar. Bununla birlikte, radikal bir İslamcılığın yayılmasına karşı çıktılar. İslamiyeti, nezaketin, sanatın, edebiyatın, mimarinin ve toplumsal bütünlüğün teminatı olarak gördüler. Müslüman olmak, kubbealtıcılar için ilimde ve sanatta ileriye gitmek, güzel ahlakla bütünleşmek demekti. Bu sayede o dönem Suud ailesi iktidarında yükselen Selefi anlayışın tersine bir tutum izlediler. 20.yüzyılda ortaya çıkan İhvancılık, Müslüman kardeşler gibi Orta doğu eksenli radikal fikirlerin önünde bir set olarak, Türklerin İslamiyet anlayışını ön plana çıkardılar. Bu durumun kurumsallaşmasında Kenan Rıfai’nin, Ahmed – Er Rıfai’den öğrendiği felsefenin derin bir etkisi vardı. Fıkhi tartışmalardan ziyade, kültürel meselelerinin üzerine yoğunlaşmaları da diğer anlayışlardan farklı bir yol izlemelerine sebebiyet verdi.
*Ekrem Hakkı Ayverdi, Samiha Ayverdi (Kubbealtıcılar)
