Günümüzde Avrupa Konseyi’ne üye ülkelerin tamamı bu Şart’a taraftır. Ancak her ülkenin uygulama biçimi ve bazı maddelere koyduğu çekinceler farklılık gösterebilmektedir.
AVRUPA YEREL YÖNETİMLER ÖZERKLİK ŞARTI NE GETİRİR?
Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’nın temel amacı, yerel yönetimlerin merkezi idare karşısında belirli bir karar alma serbestisine sahip olmasını sağlamaktır. Şart’a göre:
- Yerel yönetimlerin yetkileri anayasa veya kanunla güvence altına alınmalıdır.
- Belediye ve yerel meclisler serbest seçimle belirlenmelidir.
- Yerel idareler, kamu hizmetlerinin önemli bir bölümünü kendi sorumlulukları altında yürütmelidir.
- Merkezi idarenin denetimi, yalnızca hukuka uygunluk çerçevesinde ve orantılı biçimde yapılmalıdır.
- Yerel yönetimlerin yeterli mali kaynaklara sahip olması gerekir.
Bu ilkeler, “yerindenlik” (subsidiarite) anlayışına dayanır. Yani kamu hizmetleri, vatandaşa en yakın idari birim tarafından yürütülmelidir.
MALİ ÖZERKLİK NEDİR?
Şart’ın en kritik maddelerinden biri mali özerklikle ilgilidir. Yerel yönetimlerin görevleriyle orantılı gelir kaynaklarına sahip olması gerektiği vurgulanır. Bu kapsamda:
- Belediyelerin kendi gelirlerini oluşturabilmesi,
- Yerel vergi ve harç oranlarında belirli bir takdir yetkisine sahip olması,
- Merkezi bütçeye aşırı bağımlı olmaması
gerektiği ifade edilir.
Mali bağımsızlık olmadan idari özerkliğin anlamını yitireceği sık sık dile getirilen bir eleştiridir.
TÜRKİYE AVRUPA YEREL YÖNETİMLER ÖZERKLİK ŞARTI'NA TARAF MI?
Türkiye, Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’nı 1988 yılında imzaladı. 1992’de onaylanan sözleşme, 1993 yılında yürürlüğe girdi.
Ancak Türkiye, Şart’ın bazı maddelerine çekince koydu. Bu çekinceler özellikle şu alanlarda yoğunlaşıyor:
- Yerel yönetimlerin iç örgütlenme serbestisi
- Merkezi denetimde orantılılık ilkesi
- Yerel gelirlerin tasarımı ve mali bağımsızlık
- Uluslararası yerel iş birliği
- Yerel makamların yargısal korunması
DENEDİM MEKANİZMASI NASIL İŞLİYOR?
Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’nın doğrudan bireysel başvuruya açık bir mahkeme mekanizması yoktur. Ancak uygulama süreci, Avrupa Konseyi bünyesindeki izleme organları tarafından takip edilir.
Bu kapsamda Avrupa Konseyi Yerel ve Bölgesel Yönetimler Kongresi üye ülkeleri düzenli olarak değerlendirir ve raporlar yayımlar. Bu raporlar bağlayıcı olmasa da siyasi ve hukuki baskı oluşturur.
Ayrıca Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında zaman zaman Şart’a atıf yapılarak yerel demokrasi ilkeleri yorumlanabilmektedir.
Şart özellikle şu başlıklarda tartışma yaratıyor:
- Seçilmiş belediye başkanlarının görevden alınması
- Kayyum uygulamaları
- Merkezi idarenin planlama ve imar yetkileri
- Belediyelerin mali kaynaklarının yetersizliği
- Yerel yönetimlerin karar alma alanının daraltılması
Bu başlıklar, yerel demokrasi ile merkezi otorite arasındaki dengeyi gündeme taşıyor.
