Türkiye'de emeklilik sistemi, sigortalının işe giriş tarihine ve ödenen prim gün sayısına göre şekillenmektedir. Özellikle 8 Eylül 1999 tarihinden sonra sigortalı olan ve Emeklilikte Yaşa Takılanlar (EYT) düzenlemesinin dışında kalan vatandaşlar için "borçlanma" ve "kademeli emeklilik" formülleri büyük önem arz etmektedir. Mevcut yasal mevzuat, belirli şartları sağlayan sigortalılara, geçmişte çalışılmayan süreleri toplu ödeme yaparak hizmet süresine ekleme ve böylece emeklilik yaşını öne çekme hakkı tanımaktadır.
ERKEN EMEKLİLİK İÇİN BORÇLANMA HAKKI KİMLERİ KAPSIYOR?
Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 41. maddesi uyarınca, sigortalıların belirli dönemlerde çalışamadıkları süreleri borçlanarak prim gün sayılarını artırmaları mümkündür. Bu yöntem, sadece eksik primleri tamamlamakla kalmaz, bazı durumlarda sigorta başlangıç tarihini de geriye çekerek daha erken yaşta emekli olmanın yolunu açar. Borçlanma kapsamında değerlendirilen başlıca süreler şunlardır:
- Kadın sigortalıların doğumdan sonra geçen ücretsiz izin süreleri.
- Erkek sigortalıların er veya erbaş olarak silah altında geçirdikleri süreler ile yedek subay okulundaki eğitim süreleri.
- Kamu görevlilerinin (memurların) personel kanunlarına göre aldıkları ücretsiz izin süreleri.
- Sigortalı olmaksızın yapılan doktora veya tıpta uzmanlık öğrenim süreleri.
- Avukatlık stajını yapanların bu stajda geçen süreleri.
- Grev ve lokavtta geçen süreler.
- Hekimlerin fahri asistanlıkta geçen süreleri.
- Seçim kanunları gereği görevlerinden istifa edenlerin açıkta geçirdikleri süreler.
- Kısmi süreli (part-time) çalışanların veya ücretli öğretmenlerin ay içinde eksik kalan günleri.
KADINLAR DOĞUM BORÇLANMASI İLE NE KADAR SÜRE KAZANABİLİR?
Kadın sigortalılar için en büyük emeklilik avantajlarından biri doğum borçlanmasıdır. Sigorta başlangıcından sonra gerçekleşen doğumlar için her bir çocuk başına 2 yıla kadar borçlanma yapılabilmektedir. Toplamda 3 çocuk için borçlanma hakkı bulunan kadınlar, bu yöntemle 2.160 gün (6 yıl) prim kazanabilmektedir. Eğer kadın sigortalı, staj başlangıcından sonra ancak uzun vadeli sigorta kollarından önce doğum yapmışsa, bu borçlanma sigorta başlangıç tarihini de geriye çekerek emeklilik yaşını düşürebilmektedir. Bu durum, özellikle EYT sınırında kalan kadınlar için 47-50 yaş aralığında emekliliği mümkün kılabilmektedir.
ASKERLİK BORÇLANMASI İLE EMEKLİLİK TARİHİ ÖNE ÇEKİLİR Mİ?
Erkek sigortalılar için askerlik borçlanması, emeklilik yaşını erkene çekmenin en etkili yollarından biridir. Eğer askerlik hizmeti, ilk kez sigortalı olunan tarihten önce yapılmışsa, yapılan borçlanma süresi kadar sigorta başlangıç tarihi geriye gitmektedir. Örneğin, 1 yıl askerlik borçlanması yapan bir kişinin sigorta girişi 1 yıl öne çekilmekte, bu da kişinin bir üst yaş grubuna tabi olmasını sağlayarak emekliliğini 1 veya 2 yıl erkene alabilmektedir. Sigorta girişinden sonra yapılan askerlik borçlanması ise sadece eksik prim günlerini tamamlamaya yardımcı olmaktadır.
4A, 4B VE 4C SİGORTA STATÜLERİ ARASINDAKİ FARKLAR NELERDİR?
Emeklilik hesaplaması yapılırken sigortalının hangi statüde prim ödediği kritik bir rol oynamaktadır. Türkiye'deki sistem dört ana başlık altında toplanmaktadır:
1. 4A (SSK): Bir işverene bağlı olarak hizmet akdiyle çalışanları kapsar. Primler işveren tarafından yatırılır.
2. 4B (Bağ-Kur): Kendi işini yapan, esnaf veya şirket ortağı olan kişileri kapsar. Bu kişiler primlerini kendileri ödemekle yükümlüdür.
3. 4C (Emekli Sandığı): Devlet memurlarını ve kamu çalışanlarını kapsayan sistemdir.
4. İsteğe Bağlı Sigorta: Herhangi bir işte çalışmayan ancak emekli olmak isteyenlerin kendi primlerini ödediği sistemdir ve genellikle Bağ-Kur (4B) kapsamında değerlendirilir.
Borçlanma başvuruları, sigortalının en son bağlı olduğu sosyal güvenlik merkezine veya e-Devlet üzerinden yapılabilmektedir. Ödenecek borçlanma tutarı, başvurunun yapıldığı tarihteki brüt asgari ücret ile bu ücretin 7,5 katı arasında sigortalının belirleyeceği tutarın %32'si oranında hesaplanmaktadır.
