Kazakistan’da bir yerel mahkeme, Sovyet döneminde gerçekleşen 1986 Jeltoqsan protestolarına katıldığı için tutuklanan ve sınır dışı edilen bir kişiyi, “siyasi baskı kurbanı” olarak resmen tanıdı. Bu karar, hem bireysel bir adalet mücadelesinin sonu hem de Kazakistan’ın Sovyet geçmişiyle yüzleşme sürecinde kritik bir adım olarak değerlendiriliyor.
64 yaşındaki protestocu, o dönemde üniversite öğrencisiydi. Aralık 1986’da Almatı sokaklarında binlerce gençle birlikte, Moskova’nın Kazak lider Dinmukhamed Kunayev’i görevden alarak yerine Slav kökenli bir yetkili atamasına karşı çıkmıştı. O günler, Kazakistan’ın modern bağımsızlık tarihinin kırılma noktalarından biri olarak kabul ediliyor.
Mahkeme, sanığın “herhangi bir suç işlemediği halde siyasi nedenlerle cezalandırıldığını” belirtti ve haklarının iadesine hükmetti. Karar, hem tazminat hem de resmî iade-i itibar anlamına geliyor.
Jeltoqsan’ın bugüne yansıması
Jeltoqsan (Aralık) Olayları, uzun yıllar boyunca Sovyet yönetiminin baskıcı yüzünün sembolü olarak kaldı. Ancak 1991'de bağımsızlığını kazanan Kazakistan’da bu olaylar, devlet tarafından uzun süre ya görmezden gelindi ya da temkinli biçimde ele alındı.
Son yıllarda ise ülkede geçmişle yüzleşme yönünde daha cesur adımlar atılıyor. Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev yönetimi, 2020’den itibaren “siyasi baskı mağdurlarının rehabilitasyonu” için özel bir komisyon kurdu. Bu karar, bu sürecin somut bir parçası olarak görülüyor.
Ulusal hafızada yeri derin
Jeltoqsan protestoları sırasında gözaltına alınan ve şiddet gören gençlerin pek çoğu uzun yıllar sessiz kaldı. Bazıları üniversitelerden atıldı, kimileri ülkeden sürgün edildi. Sovyet arşivlerinin kapalı olması ve geçmişin tartışmalı yapısı, uzun yıllar boyunca bu konuların kamuoyunda net biçimde konuşulmasını engelledi.
Ancak bu mahkeme kararı, bireysel bir davadan çok daha fazlasını temsil ediyor. Kazak toplumunda geçmişin yeniden değerlendirilmesi ve kolektif hafızanın güçlendirilmesi açısından önemli bir simge haline geldi.
Kararın ardından konuşan protestocunun avukatı, “Bu sadece müvekkilim için değil, tüm Jeltoqsan kuşağı için tarihi bir gün. Adalet geç de olsa yerini buldu,” ifadelerini kullandı.
Arka plan:
-
Jeltoqsan olayları, Kazakistan’ın bağımsızlık tarihinin en erken halk hareketlerinden biri olarak görülüyor.
-
1986 Aralık’ında, yaklaşık 30 bin kişinin katıldığı barışçıl protestolar, Sovyet güvenlik güçleri tarafından sert biçimde bastırılmıştı.
-
Olaylar sırasında onlarca kişi öldü, yüzlercesi yaralandı ya da tutuklandı.
Bu kararın, Kazakistan’ın sadece hukuki değil, tarihsel ve ahlaki hafızası açısından da bir dönüm noktası olabileceği değerlendiriliyor. Yetkililer, benzer mağduriyet yaşayan başka kişilerin de başvurularını değerlendirmek üzere komisyonun açık olduğunu duyurdu.
