Osmanlı ve Bizans kaynaklarında Mahmud Paşa’nın kökenine dair farklı rivayetler yer alır. XVI. yüzyıl tezkirelerinde Sırbistan’ın Alacahisar bölgesinden olduğu belirtilse de bu bilginin kesinliği tartışmalıdır. Bizans kaynaklarının bir kısmı onu Rum, bir kısmı Sırp veya Bulgar asıllı olarak gösterir.
Menakıbnamelerde babasının kasap, kendisinin ise başlangıçta rahip olduğu ifade edilse de bu anlatımın, başka bir şahıs olan Kasabzade Mahmud Bey ile karıştırıldığı düşünülüyor. Daha yaygın kabul gören görüşe göre babası, Sırbistan’ın Novoberda (Novo Brdo) kasabasından Michael Angelus’tur ve aile, Tesalya’daki Sırp despotluğu Angeliler hanedanına dayandırılır.
1463 tarihli bir belgede adının Mahmud bin Abdülhay olarak geçtiği görülür. Kardeşi Michael Angelovic’in Sırp despotluğu çevresinde önemli bir konumda bulunduğu kaynaklarda yer alır. Ayrıca Trabzon Rum İmparatoru David’in başmabeyincisi Georgios Amiroutzes ile akrabalık bağı bulunduğu da bilinir.
SARAYA GİRİŞİ VE EĞİTİMİ
Mahmud Paşa’nın Osmanlı sarayına ne zaman ve nasıl getirildiği kesin olarak bilinmez. Bazı kaynaklara göre annesiyle birlikte Novoberda’dan Semendire’ye giderken Osmanlı akıncıları tarafından esir alınmış, bu olay yaklaşık 1427 yıllarında gerçekleşmişti. Daha sonra Mehmed Ağa’nın himayesinde yetiştirildiği ve eğitim için Edirne Sarayı’na gönderildiği rivayet edilir.
Edirne Sarayı’nda eğitim ve terbiye aldıktan sonra II. Mehmed döneminde saray hizmetine girdi ve ocak ağalığına yükseldi. İstanbul’un fethi sırasında padişahın yanında bulunmuştu, kuşatma faaliyetlerinde aktif görev almıştı.
DEVLET GÖREVLERİ VE YÜKSELİŞİ
1454 civarında vezirlik makamına getirildiği, 1455 yılında ise resmi olarak vezir unvanını taşıdığı anlaşılıyor. 1456 Belgrad kuşatması sırasında Rumeli beylerbeyiliğini de üstlenmiş ve aynı dönemde veziriazam olmuştu.
Sırbistan seferlerinde birçok kalenin alınmasında görev almış, 1460 Mora seferinde Dimitrios’u teslim olmaya ikna etmişti. 1461’de Amasra, Sinop ve Trabzon’un fethinde önemli roller üstlenmişti. Özellikle Sinop ve Trabzon’un Osmanlı hakimiyetine geçmesinde diplomasi ve askerî başarılarıyla öne çıkmıştı.
Eflak, Midilli, Bosna ve Arnavutluk seferlerinde aktif görev almıştı. 1463 Bosna seferinde Yayça’nın alınması sürecinde rol oynamış, 1464’te Macar akınlarını önlemişti. 1465–1466 yıllarında Venediklilerle diplomatik görüşmeler yürütmüştü.
1470 Eğriboz seferinde başarılı bir kuşatma gerçekleştirmiş, ada Osmanlı hakimiyetine girmişti. 1473 Otlukbeli Savaşı’nda da Osmanlı ordusunun başarısına katkı sağlamıştı.
GÖREVDEN ALINMASI VE İDAM
Zamanla rakiplerinin etkisi ve bazı siyasi gelişmeler nedeniyle gözden düşmüştü. 1474 civarında görevlerinden alınmış, önce Hasköy’deki çiftliğine çekilmişti. Daha sonra Gelibolu sancak beyliği ve donanma kaptanlığı görevine getirilmiş olsa da tekrar görevden uzaklaştırılmıştı.
Sonunda Yedikule’ye hapsedilmiş ve idam edilmişti. Ölüm tarihi kaynaklarda 1474 yılı olarak geçiyor, bazı kayıtlarda farklı gün ve aylar belirtiliyor.
KİŞİLİĞİ VE KÜLTÜREL MİRASI
Mahmud Paşa, döneminde ilim ve sanat çevrelerince koruyucu bir devlet adamı olarak görülmüştü. Şairleri ve alimleri desteklemiş, birçok eser kendisine ithaf edilmişti. “Adni” mahlasıyla şiirler yazdığı, hem Türkçe hem Farsça eserler verdiği biliniyor.
Ayrıca İstanbul, Edirne, Bursa ve Sofya başta olmak üzere birçok şehirde cami, medrese, hamam, han, imaret ve çeşme gibi çok sayıda eser inşa ettirmişti. Bu yönüyle Osmanlı şehirleşmesinde önemli bir vakıf ve imar figürü olmuştu.
