Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü'nün (NATO) kuruluş felsefesinin merkezinde yer alan 5. madde, ittifakın en caydırıcı gücü olarak kabul ediliyor. Özellikle Rusya-Ukrayna savaşı ve Orta Doğu'daki gelişmelerin ardından sıkça tartışılan bu kural, üye devletlerin güvenliğini garanti altına alan hukuki bir zırh niteliği taşıyor. Uluslararası ilişkilerde dengeleri değiştirebilecek güce sahip olan bu maddenin içeriği ve uygulanma prosedürleri, dünya gündemini yakından takip edenler tarafından merak ediliyor.
NATO 5. MADDESİ NE ANLAMA GELİYOR?
1949 yılında kurulan NATO'nun temel taşı olan 5. madde, kolektif savunma prensibini tanımlar. Bu maddeye göre, Avrupa veya Kuzey Amerika'daki bir NATO üyesine yönelik silahlı saldırı, ittifaka üye olan tüm devletlere yapılmış kabul edilir. Saldırıya uğrayan ülke, bu madde kapsamında müttefiklerinden yardım talep etme hakkına sahiptir. Üye ülkeler, Birleşmiş Milletler (BM) Antlaşması’nın 51. maddesinde tanınan meşru müdafaa hakkını kullanarak, saldırıya uğrayan müttefike destek vermeyi taahhüt ederler. Bu destek, güvenliği sağlamak ve korumak için askeri güç kullanımı da dahil olmak üzere gerekli görülen her türlü eylemi kapsayabilir.
NATO 5. MADDESİ HANGİ DURUMLARDA DEVREYE GİRER?
Maddenin işlerlik kazanabilmesi için öncelikle NATO üyesi bir ülkeye yönelik "silahlı bir saldırı" gerçekleşmesi şarttır. Bu saldırı üye ülkenin topraklarına, askeri birliklerine, gemilerine veya uçaklarına yönelik olabilir. Antlaşmanın 6. maddesi coğrafi sınırları çizer; buna göre Avrupa ve Kuzey Amerika'daki NATO toprakları, Türkiye'nin tamamı ve Yengeç Dönencesi'nin kuzeyindeki adalar koruma kapsamındadır. Ayrıca, modern savaş tekniklerinin gelişmesiyle birlikte, büyük çaplı fiziksel hasara veya can kaybına yol açan siber saldırıların da belirli koşullar altında 5. madde kapsamında değerlendirilebileceği NATO zirvelerinde teyit edilmiştir.
5. MADDENİN UYGULANMASINA KİM KARAR VERİYOR?
Bir saldırı durumunda süreç otomatik olarak başlamaz. Saldırıya uğrayan ülke durumu müttefiklerine bildirir ve NATO'nun en üst siyasi karar alma organı olan Kuzey Atlantik Konseyi toplanır. Konsey, gerçekleşen olayın 5. madde kapsamında bir saldırı olup olmadığını değerlendirir. Eğer saldırının bu kapsama girdiğine karar verilirse, her üye ülke kendi anayasal süreçlerini işleterek saldırıya uğrayan ülkeye nasıl yardım edeceğini belirler. Bu yardım, lojistik destekten doğrudan askeri müdahaleye kadar geniş bir yelpazede olabilir; ancak her ülkenin askeri güç kullanma zorunluluğu bulunmamaktadır, yardımın niteliği ülkenin takdirine bırakılmıştır.
NATO 5. MADDESİ DAHA ÖNCE HİÇ KULLANILDI MI?
NATO'nun 75 yılı aşkın tarihinde 5. madde yalnızca bir kez resmen yürürlüğe girmiştir. Bu tarihi karar, 11 Eylül 2001'de ABD'ye (Amerika Birleşik Devletleri) düzenlenen terör saldırılarının ardından alınmıştır. İttifak üyeleri, bu saldırıların dış kaynaklı olduğunu teyit ettikten sonra kolektif savunma mekanizmasını işleterek Washington yönetimiyle tam dayanışma sergilemiştir. Bunun dışında yaşanan çeşitli krizlerde genellikle istişareyi öngören 4. madde işletilmiş, ancak 5. maddeye başvurulmamıştır.
