Anadolu, Türkmen yurdu olduğu günden bu yana çok sayıda isyanla karşı karşıya kaldı. Merkezi otoritenin emrine girmeyen Türkmenlerin bir kısmı bağlı bulundukları otoriteye isyan ettiler. Baba İshak, önderliğinde isyan eden Babailer Anadolu tarihini derinden etkileyen en önemli ayaklanmalardan biriydi.
Baba İshak kimdir?
Doğum tarihi bilinmeyen Baba İshak, Anadolu’ya Moğol istilasının ardından başlayan Türkmen göçleriyle geldi. Tarihi kaynaklarda Horasan’dan geldiği rivayet edilen Baba İshak, Şii – Batini bir yolu kabullenmiş Türkmen’di. Ebul Vefa’nın Vefailik hareketinin yoğun etkileri altındaydı. 12 İmamcı bir anlayışı temsil eden Baba İshak’ın kendine özgü, heterodoks bir İslam anlayışı mevcuttu.
Anadolu’ya geldiği ilk andan itibaren Türkmenler, Baba İshak’ın etrafında kenetlendi. Şiraz’da almış olduğu dini eğitimi önemli yönde kullandı. Büyük bir söz ustası olan Baba İshak, Türkmenleri sözlü anlatılarıyla etkiledi. Amasya merkezi olmak üzere birçok Türkmen, İç Anadolu ve Karadeniz bölgesi arasında kalan coğrafyaya yerleşti. Baba İshak burada hem dini hem de kavmi bir önder oldu.
Başta Selçukluların emrinde Şii – Batıni hareketinin propagandasını yapan Baba İshak, mevcut yönetim ile ters düşünce isyan etti. Taraftarı olan Türkmenler, Baba İshak’ın tarafını tuttu. İsyan kısa sürede bütün Anadolu’ya yayıldı. Baba İshak’ı destekleyen Türkmenler, Selçukluların Farsça konuşmasına ve vergi tarifelerine karşı çıkıyordu. Selçukluların, fıkhi bir İslam anlayışı benimsemesini onaylamıyordu. Bununla birlikte Türkmenlerin yönetimden dışlandığına inanıyordu. Ayrıca göçebe Türkmenlerin yerleşik hayata geçmeleri de neredeyse imkansızdı. Selçuklu yönetiminden geniş topraklar talep etmişlerdi. Yerleşim sorunu yaşayan Türkmenler nihai olarak çözüm bulunması içinde ayaklandılar.
Baba İshak, Amasya’da fikriyatını kurumsallaştırarak kendi halifeliğini ilan etti. Bu hilafet ilanı mevcut Selçuklu hükümdarını tanımama anlamı taşıyordu. Baba İshak, isyan ettiği Selçuklu yönetiminden daha eşitlikçi bir anlayışı benimsedi. Katı bürokratik bir anlayışa sahip değildi. Taraftarları Baba İshak’la rahatlıkla görüşebiliyordu. Babailerin kafasında üretimi eşit paylaşmak gibi düşünceler de vardı.
Babai ayaklanması güçlükle de olsa bastırıldı. Ancak Anadolu’daki Şii – Batıni hareketlerin kurumsallaşmasına yol açtı. Babailer, göçebe Türkmen boylarının arasında güçlü bir damar olarak devam etti. Osmanlı döneminde, Safevi taraftarı olan Türkmenlerin büyük çoğunluğu daha önce Babai hareketinde yer alan ailelerden oluştu.
Baba İshak 1243 yılında Selçuklular tarafından öldürülünce isyan son buldu. Baba İshak’ın öldürülmesinin ardından isyan dağıldı. Türkmenler dağınık gruplar olarak yaşamaya devam etti.
Babailerin Etkisi
Babailer, çok sayıda kitap ve araştırmaya konu oldu. Özellikle kendi içlerinde taşıdıkları eşitlikçi yaklaşım tarih boyunca anlatıldı. Babailer, birbirilerini unvanları ile tanımıyorlardı. Onlara göre asıl olan kendi inançlarına duyulan mensubiyetti. Baba İshak’ın öğretilerini kabul eden herkes, Baba İshak’ta dahil olmak üzere eşitti. Herkes eşit vergi veriyor, aynı şeyleri yiyor ve aynı tarzda giyiniyordu. Türkmenler, Baba İshak etrafında dayanışma sergiliyordu.
Baba İshak, Türkmen kimliğini inanç kimliğinin kimi zaman önüne de geçirmişti. Şiirlerinde, anlatılarında Türklük vurgusu yüksek bir isimdi. Orta Asya Türk geleneklerini içinde barındıran bir İslam anlayışını benimsemesi Türkmenlerin onu desteklemesine yol açtı.
Babailer ve Baba İshak, Anadolu’daki ilk Türkmen isyanlarından biri olarak kayda geçti. Tarihçiler, Osmanlı dönemine damga vuran isyanları incelerken Babailer döneminde yaşananları da irdelediler.
Bugünde Babailer hakkında bilimsel ve edebi çalışmalar yapılmaya devam ediyor.
