Yrd. Doç. Dr. Fatih Tuğluoğlu'nun 2015 yılında History Studies'ta (International Journal of History) yer alan,1939 Büyük Anadolu Zelzelesi ve Erzincan Vilayetinde Yardım Faaliyetleri isimli araştırmasına göre, 1939 Erzincan Depremi sonrasında yalnızca arama kurtarma ve barınma değil, ekonomik hayatın yeniden ayağa kaldırılması için de kapsamlı bir yasal düzenleme yapıldı. 3773 sayılı Kanun, afet sonrası devletin mali müdahalesini açık biçimde ortaya koyuyor.
DEVLETTEN ACİL NAKİT HAMLESİ: "MAAŞLARIN İKİ, EMEKLİ VE YETİMLERİN ÜÇ KATI AVANS"
Kanunun 1. maddesine göre, Erzincan’da ve depremden etkilenen bölgelerde maaş ve ücretini genel bütçeden alan memur ve müstahdemlerden ağır zarar gördüğü yerel idarelerce onaylananlara maaşlarının iki katına kadar avans verilmesi kararlaştırıldı. Emekli ve yetim aylığı alanlar için ise bu oran üç katı geçmemek üzere belirlendi. Verilen avansların 1 Haziran 1940’tan itibaren en fazla iki yıl içinde maaşlardan eşit taksitlerle geri alınacağı hükme bağlandı. Düzenleme, kamu görevlilerinin ani gelir kaybını telafi etmeyi amaçlarken, geri ödeme şartı ile bütçe dengesini de gözetti.
VERGİ BORÇLARI TOPLU SİLİNDİ: "TAHAKKUK EDEN TERKİN, EDİLMEYEN ARTIK ALINMAYACAK"
Kanunun 5. maddesi ise geniş kapsamlı bir vergi affı getirdi. Deprem nedeniyle evi yıkılan ya da oturulamayacak derecede hasar gören vatandaşların, deprem tarihine kadar tahakkuk etmiş ancak tahsil edilmemiş çok sayıda vergi borcu silindi. Silinen kalemler arasında kazanç vergisi, iktisadi buhran vergisi, ruhsat ve unvan tezkeresi borçları, hayvan, arazi, bina ve bina buhran vergileri, muamele vergisi, çeşitli tüketim vergileri, veraset ve intikal vergisi, yol vergisi ile belediye vergi ve resimleri yer aldı.
Ayrıca deprem tarihine kadar olan döneme ait olup henüz tarh ve tahakkuk ettirilmemiş vergilerin de artık tahakkuk ettirilemeyeceği hükme bağlandı. Böylece hem mevcut borçlar silindi hem de geriye dönük yeni vergi çıkarılmasının önü kapatıldı.
HACİZLERE GEÇİCİ KALKAN: "İCRA TAKİPLERİ 6 AY DURDURULDU"
Hükümet, ekonomik olarak zor duruma düşen depremzedelerin borçları nedeniyle icra takibine uğramaması için ayrı bir kararname hazırladı. Belirlenen şehirlerde icra takipleri altı ay süreyle donduruldu. Kararnamenin yeni doğacak borçları kapsamadığı özellikle belirtildi. Bu adım, afet sonrası mal kaybı yaşayan vatandaşların ek bir ekonomik yıkımla karşı karşıya kalmasını önlemeyi hedefledi.
3,5 MİLYON LİRALIK YARDIM TOPLANDI
Milli Yardım Komitesi tarafından yurt içinde toplanan yardım miktarı 3 milyon 597 bin 709 liraya ulaştı. Bu tutarın 1 milyon lirası İstanbul’da toplandı. Merkezi bütçe düzenlemeleri ile toplumsal dayanışma kampanyalarının eş zamanlı yürütüldüğü görülürken, rapor 1939 sonrası ekonomik toparlanma için hem yasal hem de toplumsal mobilizasyonun devreye sokulduğunu ortaya koyuyor.
DEVLET, EKONOMİK ÇÖKÜŞÜ ENGELLEME ADINA MALİ ARAÇLARI AKTİF KULLANDI
3773 sayılı Kanun’un içeriği, dönemin yönetiminin yalnızca fiziki yıkımı değil, ekonomik çöküş riskini de dikkate aldığını gösteriyor. Nakit avans, vergi affı ve icra takiplerinin durdurulması; afet sonrası gelir kaybını telafi etmeye, borç yükünü hafifletmeye ve sosyal düzeni korumaya yönelik bütüncül bir mali müdahale olarak öne çıkıyor. Rapor, 1939 Erzincan Depremi sonrasında devletin kriz yönetiminde mali araçları aktif biçimde kullandığını ortaya koyuyor.
