İddiaların merkezindeki Doğuş Tüp Bebek Merkezi (Doğuş IVF Center) için en dikkat çekici ayrıntılardan biri ise Danimarka merkezli sperm bankası Cryos International’ın kliniği 2016’da kara listeye aldığı iddiası.
Kuzey Kıbrıs’ta yabancı ailelerin tüp bebek tedavileriyle ilgili tartışma giderek büyüyor. İngiliz yayın kuruluşu BBC’nin mart ayında başlattığı araştırmanın ağustos ayında genişletilmesiyle birlikte, en az 30 çocuk için yanlış sperm veya yumurta donörü kullanılmış olabileceği iddiası gündeme geldi. BBC’nin araştırmasına göre vakaların çoğunda aileler tedavi öncesinde donörleri; fiziksel görünüm, sağlık geçmişi, kişilik özellikleri, eğitim ve hatta hobiler gibi bilgiler üzerinden seçti. Bazı aileler ise özellikle Batı Avrupa kökenli donörleri tercih etti. Ancak çocuklar büyüdükçe bazı ailelerin aklına aynı soru takıldı: “Bize gösterilen donör gerçekten kullanıldı mı?”
DNA TESTLERİ ŞÜPHELERİ BÜYÜTTÜ: 11 ÇOCUKTA BEKLENMEYEN GENETİK KÖKEN
Araştırmanın en dikkat çekici bölümünü DNA testleri oluşturuyor. BBC’ye göre 30 çocuk arasından 11 çocuk için ticari DNA testi yapıldı. Test sonuçlarında bu çocukların genetik kökenlerinde Türkiye veya çevre ülkelerle bağlantılı unsurlar bulunduğu aktarıldı. Bu sonuçlar, ailelerin kendilerine Batı Avrupa kökenli donörlerin kullanıldığı yönündeki bilgileriyle çelişiyordu. DNA testlerinde Türkiye veya çevre bölgelerle bağlantılı genetik kökenlerin ortaya çıkması, çocukların biyolojik babalarının kimliğini tek başına ortaya koymuyor. Bununla birlikte sonuçlar, ailelerin tedavi öncesinde seçtiği sperm veya yumurta donörlerinin kullanılmadığı yönündeki şüpheleri güçlendiren önemli bulgular arasında yer alıyor.
30 VAKANIN 15’İ AYNI KLİNİKLE BAĞLANTILI
BBC araştırmasında yer alan vakaların 15'inin Doğuş IVF ile bağlantılı olduğu belirtiliyor. İncelenen tedavilerin önemli bir bölümünün 2012-2024 yılları arasında gerçekleştirildiği aktarılırken, DNA testi yapılan çocukların çoğunun da Doğuş IVF'de tedavi gördüğü öne sürüldü. Bu nedenle araştırmanın merkezinde özellikle Doğuş IVF bulunuyor. Ailelerin iddiası ise oldukça net: Kendilerine belirli özelliklere sahip ve çoğunlukla Batı Avrupa kökenli donörler gösterildi, ancak çocukların DNA sonuçları farklı bir genetik tablo ortaya koydu. İKİ KARDEŞİN AYNI BİYOLOJİK BABAYA SAHİP OLMADIĞI İDDİASI BBC'nin ilk araştırmasında ortaya çıkan vakalardan biri, dosyanın neden bu kadar büyüdüğünü de gösteriyor.
İngiliz bir çift, çocuklarının aynı sperm donöründen dünyaya gelmesini istedi. Aile, Danimarkalı bir donörü tercih etti. Ancak daha sonra yapılan DNA testlerinde çocukların seçilen donörle biyolojik bağının bulunmadığı ve kardeşlerin de aynı biyolojik babaya sahip olmadığı ortaya çıktı. Akredite testlerle desteklendiği bildirilen bu vaka, ailelerin yalnızca fiziksel benzerliklere bakarak değil, bilimsel DNA testleriyle de şüphelerini araştırmaya başlamasına neden oldu. BBC'nin mart ayında yayımladığı ilk araştırmada en az yedi çocukla ilgili benzer endişeler gündeme gelmişti. Ağustos ayındaki yeni araştırmada ise dosyanın kapsamı en az 30 çocuğa ulaştı.
SKANDALIN EN ÇARPICI AYRINTISI: CRYOS, KLİNİĞİ 2016’DA KARA LİSTEYE ALDI
Dosyanın belki de en dikkat çekici noktalarından biri Cryos International.Danimarka merkezli şirket, dünyanın en büyük sperm bankalarından biri olarak faaliyet gösteriyor. BBC araştırmasına göre Cryos, Doğuş IVF'yi 2016 yılında kara listeye aldı. Daha çarpıcı iddia ise şu: Cryos, BBC’ye Doğuş IVF’ye sperm gönderdiğine ilişkin herhangi bir kaydının bulunmadığını söyledi. Şirketin açıklamasına göre kliniğin Cryos sperm sipariş edeceğini belirttiği bir hasta vakasının ardından yaşanan sorunlar, ilişkinin kesilmesine ve kliniğin kara listeye alınmasına yol açtı. Bu ayrıntı, soruşturmanın en önemli sorularından birini oluşturuyor: Ailelere belirli bir uluslararası sperm bankasından seçilen donörün kullanılacağı söylendiyse, o sperm gerçekten kliniğe ulaştı mı? Bu sorunun yanıtı, yalnızca hasta dosyalarının değil, sperm siparişleri, teslimat kayıtları ve laboratuvar kayıtlarının da incelenmesini gerektiriyor.
CRYOS, MIRACLE TÜP BEBEK MERKEZİ (MIRACLE IVF) İLE DE İŞ BİRLİĞİNİ DURDURDU
Dosyada yalnızca Doğuş IVF'nin adı geçmiyor. BBC araştırmasının ardından Cryos International'ın, Dr. Firdevs Uğuz Tip'in görev yaptığı Miracle IVF ile iş birliğini de durdurduğu bildirildi. Şirketin bu adımı soruşturma tamamlanana kadar aldığı aktarıldı. Ancak burada önemli bir kronoloji tartışması bulunuyor. Miracle IVF iddiaları reddetti: “BBC’nin haberi eksik ve yanıltıcı” Miracle IVF, 19 Ağustos'ta BBC araştırmasına ilişkin yazılı bir açıklama yayımlayarak haberin “eksik, tek taraflı ve yanıltıcı” olduğunu savundu. Merkez, özellikle Doğuş IVF ile Miracle IVF'nin aynı hukuki ve kurumsal yapı olmadığını vurguladı. Açıklamada KKTC Sağlık Bakanlığı'nın 23 Temmuz 2026 tarihli resmi yazısına atıf yapılarak Dr. Firdevs Uğuz Tip'in 2009-2015 yılları arasında Doğuş Tüp Bebek Merkezi'nde kadın hastalıkları ve doğum uzmanı olarak görev yaptığı, ancak bu dönemde sorumlu hekim olmadığı belirtildi. Miracle IVF’nin ise 18 Nisan 2019'da ruhsat aldığı ve Dr. Tip'in sorumlu hekimlik görevine bu tarihte başladığı ifade edildi.
Merkez ayrıca BBC'ye kendilerine yönelik iddiaları destekleyen hasta bazlı kayıt veya somut belge sunulmadığını savundu. Sağlık Bakanlığı'nın denetim sonuçlarının da haberlerde yeterince yer almadığını ileri sürdü. Bu açıklama, soruşturmanın yalnızca donörlerin kimliğiyle sınırlı olmadığını; hangi klinik, hangi dönemde, hangi sağlık çalışanı ve hangi hasta kayıtlarından sorumluydu? sorularının da yanıtlanması gerektiğini gösteriyor.
KKTC’DE SORUŞTURMA BAŞLATILDI ANCAK SONUÇ AÇIKLANMIŞ DEĞİL
İlk BBC araştırmasının ardından KKTC'deki sağlık makamlarının resmi soruşturma başlattığı bildirilmişti. BBC'nin ağustos ayında yayımladığı araştırmaya göre KKTC Sağlık Bakanlığı, soruşturmanın hangi aşamada olduğu ve sonuçlarına ilişkin sorulara yanıt vermedi. Bakanlığın soruşturmayı tamamladığına veya iddiaları doğruladığına ilişkin kamuoyuna açıklanmış bir sonuç bulunmuyor. Bakanlık tarafından başlatılan soruşturmanın sonucuna ilişkin yeni bir resmi açıklama yapılmadığı için, dosyadaki iddialar soruşturma kapsamında değerlendirilmeye devam ediyor.
İNGİLTERE’DEKİ SİSTEM NEDEN ÖNEMLİ?
BBC araştırmasının ardından İngiltere'deki tüp bebek sistemi de karşılaştırma açısından önem kazanıyor. İngiltere'nin resmi fertilite düzenleyicisi Human Fertilisation and Embryology Authority (HFEA), sperm, yumurta ve embriyoların ülkeye ithalatı ve ülkeden ihracatı konusunda lisanslı kliniklere yönelik sıkı kurallar uyguluyor. HFEA'ya göre İngiltere veya Kuzey İrlanda'daki lisanslı bir klinik, yurt dışından sperm, yumurta veya embriyo ithal ederken belirli güvenlik ve kalite şartlarının yerine getirildiğinden emin olmak zorunda. Üçüncü ülkelerdeki tedarikçilerden yapılan bazı ithalatlar için ayrıca HFEA sertifikası gerekiyor. Bu nedenle HFEA, KKTC'deki iddiaları doğrulayan bir kurum değil. Ancak İngiltere'de donör materyalinin izlenebilirliği ve güvenlik standartlarının nasıl düzenlendiğini gösteren resmi bir karşılaştırma noktası oluşturuyor.
İNGİLİZ AİLELER NEDEN KKTC’YE GİDİYORDU?
Kuzey Kıbrıs, uzun yıllardır yurt dışından tüp bebek tedavisi arayan çiftlerin başvurduğu merkezlerden biri.
Tedavi seçeneklerinin çeşitliliği, donör seçenekleri ve İngiltere'ye kıyasla daha düşük maliyetler, bazı İngiliz ailelerin KKTC'yi tercih etmesinde etkili oluyor. Ancak bölgedeki tüp bebek uygulamalarının İngiltere'deki HFEA sistemiyle aynı düzenleyici yapıya sahip olmaması, son olayla birlikte yeniden tartışılmaya başlandı.
ASIL SORU: ÇOCUKLARIN GENETİK GEÇMİŞİ NASIL KORUNACAK?
Dosyanın en hassas tarafı yalnızca ailelerin seçtikleri donörün kullanılıp kullanılmadığı değil. Donör sperm veya yumurtası kullanılan çocuklar açısından biyolojik köken bilgisi, genetik hastalık geçmişi ve gelecekte ihtiyaç duyulabilecek tıbbi bilgiler de büyük önem taşıyor. İngiltere merkezli Donor Conceived UK'nin kurucusu Laura Bridgens de soruşturmayla ilgili olarak donör aracılığıyla dünyaya gelen kişilerin kendi kökenleri hakkında doğru bilgiye ulaşmasının temel bir hak olduğunu vurguladı. Bu nedenle soruşturmanın sonucunda yalnızca “hangi donör kullanıldı?” sorusunun değil, donör kayıtlarının nasıl tutulduğu, hastalara hangi bilgilerin verildiği ve laboratuvar süreçlerinin ne kadar izlenebilir olduğu sorularının da yanıtlanması bekleniyor.
30 ÇOCUKLA BAŞLAYAN SORUŞTURMA DAHA DA BÜYÜYEBİLİR Mİ?
Şimdilik kamuoyuna yansıyan sayı en az 30 çocuk. Ancak bu rakamın nihai sayı olup olmadığı bilinmiyor. BBC'nin mart ayında yalnızca yedi vakayla başlayan araştırmasının birkaç ay içinde 30 vakaya ulaşması, başka ailelerin de benzer şüphelerle ortaya çıkabileceği ihtimalini gündeme getiriyor. Özellikle 2012-2024 dönemindeki hasta, donör, laboratuvar ve sipariş kayıtlarının incelenmesi halinde soruşturmanın kapsamının değişip değişmeyeceği merak konusu. Şu aşamada kesinleşen bir “30 çocuğun yanlış donörle dünyaya geldiği” kararı bulunmuyor. Ortada ailelerin beyanları, DNA testleri, uluslararası sperm bankasının açıklamaları, kliniklerin savunmaları ve resmi soruşturma süreci var. Fakat ortaya çıkan tablo, tüp bebek tedavisinde donör seçimi ve biyolojik materyalin izlenebilirliğinin ne kadar kritik olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor. Kuzey Kıbrıs'taki soruşturmanın sonucu, yalnızca söz konusu ailelerin değil, yurt dışında tüp bebek tedavisi gören binlerce kişinin güvenliği açısından da yakından takip ediliyor.
