Türkçe dil bilgisinde öğrencilerin en çok zorlandığı konular arasında yer alan zarf tümleci, cümlede yüklemin anlamını zaman, durum, miktar, yön veya sebep bakımından tamamlayan öge olarak tanımlanıyor. Uzmanlara göre zarf tümlecini bulmanın en pratik yolu ise doğrudan yükleme doğru soruları yöneltmekten geçiyor.
ZARFLAR NASIL BULUNUR?
Zarf tümlecini bulabilmek için önce cümlenin yüklemi tespit ediliyor. Yüklem genellikle cümlenin yaptığı işi, oluşu veya durumu ifade eden fiilden oluşuyor.
Örneğin:
“Öğrenciler koşarak sınıfa girdi.” cümlesinde yüklem “girdi” kelimesidir.
YÜKLEME HANGİ SORULAR SORULUR?
Uzmanlara göre yükleme şu sorular yöneltilerek zarf tümleci bulunabiliyor:
- Nasıl?
- Ne zaman?
- Ne kadar?
- Neden / Niçin / Niye?
- Nereye?
- Ne ile / Kiminle?
Bu sorulara cevap veren kelime ya da kelime grupları zarf tümleci olarak kabul ediliyor.
“NASIL?” SORUSU NE BİLİDİRİR?
Eylemin nasıl yapıldığını gösteren ifadeler durum zarfı görevinde kullanılıyor.
Örnek:
“Öğrenciler koşarak sınıfa girdi.”
Yüklem: “girdi”
Soru: “Nasıl girdi?”
Cevap: “Koşarak”
Bu nedenle “koşarak” sözcüğü zarf tümleci oluyor.
“NE ZAMAN?” SORUSU ZAMANI GÖSTERİYOR
Eylemin gerçekleştiği zamanı bildiren ifadeler de zarf tümleci sayılıyor.
Örnek:
“Sabah erkenden geldiler.”
Soru: “Ne zaman geldiler?”
Cevap: “Sabah erkenden”
SEBEP VE MİKTAR BİLDİREN İFADELER DE ZARF TÜMLECİ OLABİLİR
“Neden?” veya “Niçin?” sorularına cevap veren bölümler sebep bildirirken, “Ne kadar?” sorusuna cevap veren ifadeler miktar bildiriyor.
Örnek:
“Çok çalıştık.”
Soru: “Ne kadar çalıştık?”
Cevap: “Çok”
Bir başka örnek:
“Korktuğu için sustu.”
Soru: “Neden sustu?”
Cevap: “Korktuğu için”
YÖN BİLDİREN KELİMELER NELERDİR?
“Aşağı, yukarı, içeri, dışarı” gibi yön bildiren kelimeler ek almadan kullanıldığında zarf tümleci oluyor. Ancak ek aldıklarında dolaylı tümleç görevine geçebiliyor.
Örnek:
“Aşağı indi.”
Burada “aşağı” kelimesi zarf tümlecidir.
ÖRNEK CÜMLE ANALİZİ
“Hava soğuk olduğu için bugün evde oturduk.” cümlesinde:
- “Hava soğuk olduğu için” → neden bildiren zarf tümleci
- “Bugün” → zaman bildiren zarf tümleci
- “Evde” → dolaylı tümleç
- “Oturduk” → yüklem
Uzmanlar, zarf tümlecinin cümlede farklı yerlerde bulunabileceğini ancak çoğu zaman yükleme yakın konumda yer aldığını belirtiyor.
