19 Mayıs 1919 dendiğinde, birçoğumuzun zihninde Bandırma Vapuru, dalgalı bir Karadeniz ve askeri bir destanın o ilk kahramanca adımı canlanır. Ancak, bu tarihi sadece siyasi ve askeri bir "kurtuluş" hikayesi olarak okumak, ona biraz haksızlık olmaz mı? Gelin bu hafta, bu tarihi anayasa hukuku ve devlet kuramı gözlüğüyle, bambaşka bir pencereden inceleyelim. Çünkü 19 Mayıs, aslında sıfırdan bir anayasal düzenin inşa sürecinin, taptaze bir başlangıcın miladıdır.

Hukuk dünyasında çok çarpıcı bir kavram vardır: "Asli kurucu iktidar". Bir devlet çöktüğünde, savaş veya devrim gibi olağanüstü günlerde, eski kuralları ve köhnemiş düzeni bir kenara bırakıp yepyeni bir devlet yaratma iradesini ifade eder. Bu güç, meşruiyetini eski yasalardan değil; tam da o anki toplumsal gerçeklikten, adeta temiz bir sayfadan (tabula rasa) alır.
İşte Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a ayak basmasıyla başlayan o muazzam hareket, tam olarak bu "kurucu gücün" ete kemiğe bürünmüş halidir. Düşünün; İstanbul Hükümeti işgaller karşısında felç olmuş, Anadolu'da devasa bir otorite boşluğu doğmuştu. Peki bu boşluğu kim dolduracaktı? Elbette milletin ta kendisi! Amasya Genelgesi'ndeki o meşhur, "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" sözünü hatırlayın. Bu, sadece kulağa hoş gelen bir slogan değil; kurtuluşun kaynağı olarak padişahı değil milleti işaret eden ilk büyük hukuki ilandır. Ardından toplanan Erzurum ve Sivas Kongreleri de sıradan siyasi buluşmalar değil, adeta yeni devletin harcını karan "kurucu meclisler" gibi çalışmıştır. Hatta o dönem kurulan "Heyet-i Temsiliye", fiilen yeni bir devletin yürütme organı görevini üstlenmiştir.


19 Mayıs ile atılan o ilk adım, yüzlerce yıllık bir alışkanlığı da yerle bir etmiştir. Yüzyıllar boyunca gücünü ilahi bir iradeden ve hanedan soyundan alan padişahlık sistemi, yerini yavaş yavaş "milli egemenliğe" bırakmıştır. Mondros Mütarekesi sonrasında İstanbul Hükümeti, ülkenin sınırlarını ve güvenliğini koruma yetkisini kaybedince, egemenlik asıl ve yegane sahibine, yani millete geri dönmüştür.
O günlerin ruhu, yönetme yetkisini sarayın altın varaklı salonlarından alıp Anadolu'nun mütevazı kongre binalarına taşıdı. Bu eşsiz tarihsel kırılma, sonunda 1921 Anayasası'nda o hepimizin ezbere bildiği "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" maddesiyle resmiyetine ve hukuki formuna kavuştu.

Bir devletin en temel varlık nedeni nedir? Vatandaşının canını, malını ve güvenliğini korumak. Osmanlı Devleti, Mondros'un haksız uygulamaları ve İzmir'in yürek yakan işgali karşısında bu en temel yükümlülüğünü yerine getiremeyince, evrensel bir hak devreye girdi: "Direnme hakkı".
Kökleri John Locke'un doğa hakları kuramına kadar uzanan bu kavrama göre; otorite varlık nedenini unutur ve vatandaşını koruyamazsa, insanın o düzene veya işgale karşı koyma hakkı doğar. Yani Anadolu'da filizlenen Kuvayı Milliye ve 19 Mayıs hareketi, bazılarının iddia ettiği gibi hukuka aykırı bir "isyan" hareketi asla değildir. Tam tersine, uluslararası hukuku ayaklar altına alan işgalcilere ve buna sessiz kalanlara karşı sergilenen, son derece meşru ve anayasal bir duruştur.

Özetle, 19 Mayıs 1919 sadece vatanın kurtuluşunun değil, Türk anayasa tarihindeki en büyük ve en anlamlı devrimin başladığı gündür. Eski düzenin işlemez hale geldiği o karanlık noktada, milletin kendi kaderini eline aldığı, gücün saraydan halka geçtiği ve haksızlığa karşı direnmenin ete kemiğe büründüğü bu süreci, sadece tarih kitaplarından değil, bir de bu "hak ve hukuk inşası" penceresinden okumak hepimize ilham verecektir.