Özbekistan’da Sovyetler Birliği döneminde siyasi baskıya uğrayanların anısına 31 Ağustos’ta anma programları düzenlendi. Yüz binlerce kişiyi etkileyen baskı döneminin izleri, aradan geçen yıllara rağmen ülkenin hafızasında yaşatılıyor.
SOVYET DÖNEMİNİN KURBANLARI ANILIYOR
Özbekistan’da her yıl 31 Ağustos, Sovyetler Birliği döneminde siyasi baskıya maruz kalanların anıldığı özel bir gün olarak kabul ediliyor. 2001 yılından bu yana “Siyasi Baskı Kurbanlarını Anma Günü” olarak anılan 31 Ağustos’ta, başkent Taşkent’teki Şehitler Anıtı Hıyabanı’nda tören düzenleniyor.
Bu yılki programa Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev’in yanı sıra devlet yetkilileri, din adamları, aydınlar ve vatandaşlar katıldı. Programda Sovyet döneminde hayatını kaybedenler ile bağımsızlık ve özgürlük mücadelesi veren isimlerin anısına Kur’an-ı Kerim okundu ve dualar edildi. Katılımcılara geleneksel Özbek pilavı da ikram edildi.
Anma gününün ülkenin bağımsızlık günü olan 1 Eylül’den hemen önce gerçekleştirilmesi ise ayrıca anlam taşıyor. Böylece geçmişte özgürlük ve bağımsızlık uğruna mücadele edenlerin hatırası, bağımsızlık kutlamalarının hemen öncesinde yeniden gündeme taşınıyor.
100 BİNDEN FAZLA KİŞİ BASKIYA MARUZ KALDI
Özbekistan’ın yakın tarihinde Sovyet döneminin siyasi baskıları önemli bir yer tutuyor. Özellikle 1937-1953 yılları arasında yürütülen baskı politikaları kapsamında 100 binden fazla kişinin hapsedildiği veya sürgüne gönderildiği, yaklaşık 13 bin kişinin ise idam edildiği belirtiliyor.
Baskılardan ülkenin aydınları, yazarları, şairleri ve bilim insanları da ağır şekilde etkilendi. Özbekistan’ın kültürel ve siyasi tarihinde önemli yere sahip birçok isim, “milliyetçilik” veya “Sovyet karşıtlığı” gibi suçlamalarla hedef alındı.
Bu dönemde özellikle Cedidçilik hareketinin önde gelen temsilcileri de baskıların hedefi oldu. Eğitim, basın, kültür ve toplumsal yenileşmeyi savunan Cedidçiler, Türkistan’ın siyasi ve kültürel gelişiminde önemli rol oynarken Sovyet yönetiminin uyguladığı baskılardan büyük ölçüde etkilendi.
Abdullah Kadiri, Münevver Kari, Abdurauf Fitrat ve Abdulhamid Süleyman Çolpan gibi Özbek edebiyatının önemli isimleri de bu karanlık dönemde hayatını kaybeden veya ağır baskılara maruz kalan isimler arasında yer aldı.
YILLAR SONRA İTİBARLARI İADE EDİLİYOR
Özbekistan’da son yıllarda siyasi baskı mağdurlarının isimlerinin ortaya çıkarılması ve itibarlarının iade edilmesine yönelik çalışmalar hız kazandı. Arşivlerde bulunan belgeler tek tek incelenirken, dönemin mağdurlarının hayatlarının ve eserlerinin yeniden araştırılması için akademik çalışmalar yürütülüyor.
Bu çalışmaların sonucunda Özbekistan Yüksek Mahkemesi tarafından 2021-2025 yılları arasında Sovyet döneminde siyasi baskıya maruz kalan 1200’den fazla kişinin aklandığı belirtildi. Böylece geçmişte haksız suçlamalarla cezalandırılan çok sayıda kişinin hukuki itibarı yeniden kazandırıldı.
Çalışmalar bu yıl da devam etti. Eski rejim döneminde haksız yere suçlanarak farklı sürelerle hapsedilen veya idama mahkum edilen 161 kişinin daha itibarının iade edildiği açıklandı.
Yetkililer, arşiv belgelerinin incelenmesinin yalnızca geçmişte yaşananların ortaya çıkarılması açısından değil, gelecek nesillerin bu dönemi doğru şekilde öğrenmesi açısından da önemli olduğunu vurguluyor.
MÜZEDE BASKI DÖNEMİNİN İZLERİ SERGİLENİYOR
Taşkent’teki Şehitler Anıtı Hıyabanı, siyasi baskı kurbanlarının anıldığı en önemli mekanlardan biri olma özelliğini taşıyor. Sovyet rejimi tarafından infazların gerçekleştirildiği bölgede 2000 yılında oluşturulan anıt alanının ardından, 31 Ağustos 2002’de Siyasi Baskı Kurbanları Devlet Müzesi kuruldu.
Müze, Sovyet dönemindeki baskıların tarihini gelecek nesillere aktarmayı amaçlıyor. İçerisinde Çarlık Rusyası’nın Türkistan’ı sömürgeleştirmesinden Sovyet dönemine, Cedidçilik hareketinden kolektifleştirme politikalarına kadar uzanan geniş bir tarih anlatılıyor.
Müzede 1920’li, 1930’lu, 1940’lı, 1950’li ve 1980’li yıllardaki siyasi baskı dönemlerine ilişkin çok sayıda resmi belge, gizli evrak, fotoğraf ve tarihi eser sergileniyor. Müzenin merkezinde ise baskılar nedeniyle ailelerinden haber bekleyen insanların yaşadığı acıyı simgeleyen “Istırap Heykeli” bulunuyor.
Müze aynı zamanda bir araştırma merkezi olarak da faaliyet gösteriyor. Tarihçiler ve araştırmacılar burada arşiv belgelerini inceleyerek siyasi baskı dönemine ilişkin bilimsel çalışmalar hazırlıyor.
“KAHRAMAN ATALARIMIZI HATIRLAMAK KUTSAL GÖREVİMİZDİR”
Anma programında konuşan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Özbekistan’ın bağımsızlığının 35. yıl dönümünün kutlandığı günlerde geçmişte özgürlük ve istiklal uğruna hayatını kaybedenlerin hatırlanmasının büyük önem taşıdığını söyledi.
Mirziyoyev, “Böylesine kutlu günlerde istiklal ve özgürlük yolunda hayatını kaybeden kahraman atalarımızı hatırlamak, onların hatırasına saygı göstermek kutsal görevimizdir.” ifadelerini kullandı.
Kahraman ataların fedakarlıklarının unutulmaması gerektiğini belirten Mirziyoyev, onların mücadelesinin gelecek kuşaklar için manevi bir güç kaynağı olduğunu dile getirdi. Siyasi baskı kurbanlarının isimlerinin ortaya çıkarılmasına yönelik çalışmaların sürdürülmesi gerektiğini belirten Mirziyoyev, gençlerin vatanseverlik bilinciyle yetiştirilmesinin önemine de dikkat çekti.
Özbekistan’da 31 Ağustos’ta düzenlenen anma programları, yalnızca Sovyet döneminde yaşanan acıların hatırlanması açısından değil, ülkenin bağımsızlığının ve milli hafızasının öneminin vurgulanması bakımından da öne çıkıyor. Geçmişte baskı görenlerin isimlerinin yeniden gün yüzüne çıkarılması ve itibarlarının iade edilmesiyle birlikte ülke, tarihinin karanlık sayfalarını gelecek nesillere aktarmaya devam ediyor.
